Soesterberg

Ontstaansgeschiedenis

Soesterberg is een relatief jong dorp maar heeft een bewogen geschiedenis. Soesterberg dankt zijn bestaan aan de aanleg van de Amersfoortsestraat in het midden van de 17e eeuw. Deze kaarsrechte weg is ontworpen door de Amersfoorter Jacob van Campen.

Deze beroemde architect en kunstenaar (ook bekend van het paleis op de Dam) wilde met één grote ingreep het toen nog woeste heidelandschap herscheppen in een brede rechte laan met aan weerszijden fraaie buitenplaatsen voor de stedelijke elite. Hiermee staat de Amersfoortsestraat in de traditie van grootschalige projecten als de drooglegging van de Beemster. Het doel van dit soort projecten is om vrijwel waardeloos land (of water) naar een bruikbaar, renderend en mooi cultuurlandschap te transformeren.

Met het project werd ingespeeld op het verwachte einde van de Tachtigjarige Oorlog. Vooral op het platteland zou de veiligheid verbeteren en de economie een opleving doormaken. Om de weg te bekostigen worden aan weerszijden van de zestig meter brede weg kavels van honderd bij vijftig roeden (376 bij 188 meter) uitgegeven. Na afgifte van een kavel is de eigenaar belast met de aanleg en het onderhoud van de weg.

Ieder vak is gescheiden door een zogenaamde sortie, het Franse woord voor uitgang. De sortie wordt van wallen met beplanting voorzien en dient als toegang naar de erachter gelegen gemene heidevelden voor schaapherders met hun kudden en plaggenstekers.

Op het Soester gedeelte aan de Amersfoortsestraat ontstaan ook enkele buitenplaatsen en hofsteden: Sterrenberg, Moerbessenberg, Bloemheuvel en de Oude Tempel. Aan de Zeister kant worden meer buitenplaatsen gerealiseerd, richting Amersfoort blijven de kavels leeg. Na het rampjaar 1672 komen de ontwikkelingen stil te liggen. De oorspronkelijk opzet met landgoederen is uiteindelijk nooit echt van de grond gekomen, maar de structuur van de weg en sorties zijn nog altijd duidelijk herkenbaar.

Rond de doorgaande weg en de sorties komen van lieverlede ook huisjes voor arbeiders en zo ontstaat het dorp Den Bergh of Aghter den Bergh, de naam ontleent aan het Soester Hoogt. Pas vanaf 1837 wordt het dorp Soesterberg genoemd. Begin 19e eeuw wordt met de aanleg van Kamp Zeist de eerste basis gelegd voor de militaire functie van het gebied.

Het toerisme komt op gang met bekende uitspanningen zoals Huis ten Halve en ‘t Zwaantje. De echte aanjager voor de dorpsontwikkeling is echter de aanleg van de toeristisch aantrekkelijke vliegheide. Deze heide direct ten noorden van Soesterberg wordt in 1910 verhuurd aan de de pioniers Verwey & Lugard die er een grote constructiehal, hangaars en diverse dienstgebouwen realiseren. In 1913 neemt de Luchtvaartafdeeling (LVA) van het leger de vliegheide over en maakt er een groot militair complex van en wordt een grote werkgever.

Na WO II wordt de vliegbasis Soesterberg aangemerkt als NATO-basis en vanaf 1954 worden hier Amerikanen gestationeerd (Camp New Amsterdam) met hun families. Na de val van de Berlijnse muur neemt de dreiging van de Koude Oorlog af en in 1994 vertrekken de Amerikanen uit Soesterberg. Later zijn op de vliegbasis nog helikopters gestationeerd geweest tot de uiteindelijke sluiting in 2008. In het zelfde jaar verliest ook Kamp Zeist zijn militaire functie. Met het vertrek van de vliegbasis vervallen ook de strenge geluidsnormen. Nieuwe kansen voor woningbouw en natuurontwikkeling worden samen met de provincie voorbereid. Met de uitvoering daarvan is al gestart.

Streefbeeld

Een dorp dat zich verder ontwikkelt binnen de ijzersterke structuur van de Wegh der Weegen en de Sorties en waar het bevlogen verleden zichtbaar en beleefbaar blijft zodat Soesterberg haar bijzondere karakter en identiteit behoudt en versterkt.

Inspiratiekaart

Meer cultuurhistorie van Soesterberg vindt u in de inspiratiekaart Soesterberg (pdf, 288 kB). U kunt ook een papieren versie aanvragen via postbus2000@soest.nl ter attentie van Klaas van Haaften.